コンプトンの式(波長変化):
$$\Delta\lambda = \lambda' - \lambda = \frac{h}{mc}(1 - \cos\phi)$$コンプトン波長の計算:
$$\frac{h}{mc} = \frac{6.63 \times 10^{-34}}{9.11 \times 10^{-31} \times 3.00 \times 10^8} = \frac{6.63 \times 10^{-34}}{2.73 \times 10^{-22}} = 2.43 \times 10^{-12} \text{ m}$$保存則:
エネルギー保存:
$$\frac{hc}{\lambda} + mc^2 = \frac{hc}{\lambda'} + \gamma mc^2$$運動量保存($x$ 成分):
$$\frac{h}{\lambda} = \frac{h}{\lambda'}\cos\phi + \gamma mv\cos\theta$$運動量保存($y$ 成分):
$$0 = \frac{h}{\lambda'}\sin\phi - \gamma mv\sin\theta$$$\phi = 90°$ のとき:$\cos 90° = 0$ なので
$$\Delta\lambda = \frac{h}{mc}(1 - 0) = \frac{h}{mc} = 2.43 \times 10^{-12} \text{ m} = 2.43 \text{ pm}$$入射波長 $\lambda = 7.10 \times 10^{-11}$ m(X線)のとき、散乱後の波長は:
$$\lambda' = \lambda + \Delta\lambda = 7.10 \times 10^{-11} + 2.43 \times 10^{-12} = 7.34 \times 10^{-11} \text{ m}$$散乱光子のエネルギー変化率:
$$\frac{\Delta E}{E} = 1 - \frac{\lambda}{\lambda'} = 1 - \frac{7.10}{7.34} = 0.033 = 3.3\%$$$\phi = 180°$(後方散乱)のとき:$\cos 180° = -1$ なので
$$\Delta\lambda = \frac{h}{mc}(1 - (-1)) = \frac{2h}{mc} = 2 \times 2.43 \times 10^{-12} = 4.86 \times 10^{-12} \text{ m}$$$\phi = 60°$ のとき:$\cos 60° = 0.50$ なので
$$\Delta\lambda = 2.43 \times 10^{-12} \times (1 - 0.50) = 1.22 \times 10^{-12} \text{ m} = 1.22 \text{ pm}$$エネルギー・運動量保存の3式から電子の反跳角 \(\theta\) と速さ \(v\) を消去すると、コンプトンの式が得られます。
運動量保存の2式を二乗して足すと:
$$(\gamma mv)^2 = \left(\frac{h}{\lambda}\right)^2 + \left(\frac{h}{\lambda'}\right)^2 - 2\frac{h^2}{\lambda\lambda'}\cos\phi$$エネルギー保存から \((\gamma mc)^2\) の式を作り、相対論的エネルギー-運動量の関係 \((\gamma mc^2)^2 = (\gamma mvc)^2 + (mc^2)^2\) を使うと、整理して:
$$\frac{1}{\lambda'} - \frac{1}{\lambda} = \frac{h}{mc\lambda\lambda'}(1 - \cos\phi)$$ $$\therefore \lambda' - \lambda = \frac{h}{mc}(1 - \cos\phi)$$入射X線の波長 $\lambda = 1.0 \times 10^{-11}$ m を散乱角 $\phi = 90°$ で散乱したとき、波長の変化は
$$\Delta\lambda = \frac{h}{m_e c}(1-\cos\phi) = \frac{6.63 \times 10^{-34}}{9.1 \times 10^{-31} \times 3.0 \times 10^8}(1 - 0)$$ $$\Delta\lambda \fallingdotseq 2.43 \times 10^{-12} \text{ m}$$散乱後の波長は
$$\lambda' = \lambda + \Delta\lambda = 1.0 \times 10^{-11} + 2.43 \times 10^{-12} \fallingdotseq 1.24 \times 10^{-11} \text{ m}$$入射光子のエネルギーは
$$E = \frac{hc}{\lambda} = \frac{6.63\times10^{-34} \times 3.0\times10^8}{1.0\times10^{-11}} \fallingdotseq 1.99 \times 10^{-14} \text{ J} \fallingdotseq 1.24 \times 10^5 \text{ eV}$$散乱角が大きいほど波長の伸びも大きく、最大値($\phi = 180°$)で $2h/(m_e c) \fallingdotseq 4.86 \times 10^{-12}$ m です。
コンプトン効果:\(\Delta\lambda = \frac{h}{mc}(1 - \cos\phi)\)。散乱角 \(\phi\) が大きいほど波長の増加が大きい。\(\phi = 0°\) で \(\Delta\lambda = 0\)(前方散乱)、\(\phi = 180°\) で最大 \(\Delta\lambda = 2h/(mc)\)。